به اين جا رسيد ابو علىّ دم نزد و چشمش بابو الحسن افتاد و دانست اين پرسشها از او است نه از پير زن . فخر : در ج 13 ص 184 و 185 - 186 ط مصر ( م ق ) . مجمع : جمله ى « الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ » دليل آن معنى است كه ما كرديم ، چون گفته شده است پليدى و گمراهى مجازات بر آنها است كه مؤمن نميشوند ، و اگر از طريق اجبار بر كفر و ضلالت باشد بايستى در اين جمله چنين گفته ميشد « كذلك لا يؤمن من جعل اللَّه الرّجس » يعنى چون در دل آنها پليدى و گمراهى برقرار شده است مؤمن نميشوند ، و معنى « كَذلِكَ » در اوّل جمله اين است : همانطور كه آنها بمجازات گمراهى سينه تنگ ميشوند ، اينها هم مجازات كفرشان رجس است ، و پليدى ، و عيّاشى روايت كرده است كه خيثمه گفت : شنيدم امام باقر عليه السّلام فرمود : دل آدمى تا آنگاه كه راه راست را پيدا نكرده است در انقلاب و اضطراب است بطورى كه از جاى خود تا ناى گلو زير و زبر مىشود ، و چون بحقّ رسيد ، و طريق صواب را بدست آورد بر جاى خود آرام ميگيرد ، چون اين را فرمود ، آيه را قرائت نمود . « وَهذا صِراطُ رَبِّكَ » 127 مجمع : عبد اللَّه مسعود گفت : مقصود از راه خدا قرآن است ، عبد اللَّه عبّاس گفت : مقصود اسلام است ، و جهت ارتباط و اضافه ى صراط به خدا آن است كه او را راهنمائى و ارشاد كرده است . « مُسْتَقِيماً » 127 ابو الفتوح : با اينكه راه « خدا و صراط ربّ » همان ادلَّه ى درستى دين است و اثبات راه حقّ و در آن اختلاف زياد است ، در اين جمله توصيف بمستقيم شده است براى آنكه همه ى آنها عاقبت رهبر بحقّ و حقيقت است ، پس همه در حكم واحد است كه تناقض و ناسازگارى و نادرستى در آنها راه ندارد . امام در اين جمله مطلبى دارد كه به اين بيان ترجمه و توضيح و تلخيص مى - كنيم : « هذا صِراطُ رَبِّكَ » يعنى اين راه خداى تو است كلمه ى « هذا » اشاره است به آنچه در آيت جلو گفته شده است كه علَّت هدايت و ضلالت از خدا است و او مبدأ تمام آفرينش است ، و همين است حقيقت خداشناسى ، و اين مطلب را معرّفى كرده